Op deze pagina
Samenvatting: De risk-first benadering identificeert een gevaarlijke stof of taak voordat werknemers ziek worden, in tegenstelling tot de traditionele disease-first benadering, waarbij de link met werk pas wordt herkend nadat ziekte zich heeft geopenbaard. RIVM zette dit kader uiteen in het rapport uit 2026 Methods for early identification of new and emerging risks of chemicals (briefrapport 2025-0133), in opdracht van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid binnen het Lexces-programma, tegen de achtergrond van naar schatting 3.000 doden per jaar in Nederland door blootstelling aan gevaarlijke stoffen op het werk. RIVM beoordeelde de meest belovende methoden als high-throughput-benaderingen die grote databases gebruiken en gevaar- en blootstellingsdata combineren. Dat is precies de rol die gecureerde blootstellingsdata, waaronder grenswaarden, DNEL’s en kick-off waarden, speelt als de datalaag waarop een risk-first-screening redeneert.
In april 2026 publiceerde RIVM Methods for early identification of new and emerging risks of chemicals (risk-first-approach) (briefrapport 2025-0133, N. Palmen en J.A.B. Kettelarij), in opdracht van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid als onderdeel van het Lexces-onderzoeksprogramma. Het herkadert een hardnekkig probleem in de Nederlandse arbeidsgezondheid: ondanks uitgebreide regelgeving sterven naar schatting 3.000 mensen per jaar in Nederland door blootstelling aan gevaarlijke stoffen op het werk. Dit artikel legt het risk-first-kader uit, de twee methoden die RIVM verder ontwikkelt, en waar blootstellingsnormen passen als de gevaar- en blootstellingsdatalaag eronder.
Wat de risk-first benadering inhoudt
In de disease-first benadering wordt de link tussen een stof of een type werk en een gezondheidseffect doorgaans pas herkend nadat iemand ziek is geworden. Tegen de tijd dat het signaal zichtbaar is, is de schade al ontstaan. Het rapport is daar onomwonden over: er is vaak simpelweg te weinig informatie over de stof of de werkomstandigheden om op tijd in te grijpen.
De risk-first benadering keert dit om: voorspel of een gevaarlijke stof of een type werk een beroepsziekte kan veroorzaken, en handel naar die voorspelling voordat blootstelling schade aanricht. RIVM stelde een overzicht samen van methoden die hiervoor kunnen dienen en merkte op dat elke methode een ander doel heeft, en dat de benodigde inspanning en informatie per methode verschillen.
De beoordeling van wat werkt is direct, en het citaat is veelzeggend: “The most promising would be high-throughput methods using large databases and combining hazard and exposure data. No single method meets all criteria, and all methods require some expert judgment for prioritization and follow-up.”
De twee methoden die RIVM verder ontwikkelt
RIVM selecteerde twee methoden voor verdere ontwikkeling binnen het Lexces-programma:
- Lexces in-silico-voorspellingstools (de “Lexces AI-tool”) — gericht op voorspelling: inschatten of een stof of werksituatie tot een beroepsziekte kan leiden op basis van de eigenschappen ervan.
- De RIVM Endocrine Disruptor toolbox — gericht op het samenbrengen van informatie uit verschillende bronnen tot een bruikbaar signaal.
Beide zijn gekozen omdat ze high-throughput zijn, putten uit grote databases, zowel gevaar- als blootstellingsinformatie meenemen en direct beschikbaar zijn. Het rapport plaatst dit werk naast Europese en internationale initiatieven, waaronder het Partnership for the Assessment of Risks from Chemicals (PARC) en Mistra SafeChem, en merkt op dat elementen uit andere methoden later geïntegreerd kunnen worden om risk-first-screening te versterken.
Waar grenswaarden, DNEL’s en kick-off waarden passen
Een voorspelling is nog geen beslissing. Een in-silico-model kan signaleren dat een stof waarschijnlijk gevaarlijk is, maar dat signaal omzetten in een verdedigbare maatregel op de werkplek vereist nog steeds een blootstellingsnorm om de gemeten of gemodelleerde blootstelling tegen af te zetten, en gecureerde stofdata om identiteit, classificatie en regelgevende status vast te stellen. Die normlaag is wat blootstellingsnormen leveren:
- Wettelijke grenswaarden verankeren naleving voor de paar honderd stoffen per land die er een hebben.
- REACH-DNEL’s breiden een stofspecifieke norm uit naar enkele duizenden stoffen waar geen grenswaarde bestaat. Zie Een DNEL opzoeken en toepassen en DNEL vs OEL.
- Kick-off waarden dekken de lange staart: een op hazard banding gebaseerde screeningsnorm voor het zeer grote aantal geclassificeerde stoffen dat noch een grenswaarde noch een DNEL heeft.
Kick-off waarden verdienen hier nadruk, want hazard-banding-screening is zelf een risk-first-methode in de zin die het RIVM-rapport beschrijft: het produceert een actiegerichte norm uit de gevaarsindeling van een stof voordat er ooit een grenswaarde is vastgesteld, en dat is precies “signaleer het risico voordat mensen ziek worden” toegepast op de meerderheid van het stoffenuniversum zonder norm. Het is peer-reviewed (zie de validatie van de DOHSBase-methodiek) en gaat vooraf aan het label “risk-first”. Het RIVM-overzicht uit 2026 neemt database-gedreven hazard-banding-screening niet op in de geselecteerde methoden; dat is eerder een hiaat in de inventarisatie dan een oordeel tegen de methode, en juist daar zijn gecureerde blootstellingsdatabases complementair aan de voorspellingsgerichte tools die RIVM ontwikkelt.
DOHSBase als datalaag voor risk-first-screening
DOHSBase is geen voorspellingsmodel en pretendeert dat niet te zijn. De rol in een risk-first-werkstroom is de datalaag: het is een high-throughput, direct beschikbare database die gevaar- en blootstellingsinformatie op schaal combineert, precies het profiel dat RIVM aanwijst als “most promising” voor het datasubstraat waarop een risk-first-methode redeneert. Concreet:
- 15.000+ grenswaarden uit 30+ landen, met juridische status en bron expliciet vermeld.
- 5.300+ inhalatie-DNEL’s voor werknemers, geëxtraheerd uit ECHA-registratiedossiers, met deep links terug naar het bronrecord ter verificatie.
- 100.000+ kick-off waarden zodat een screening niet blind raakt op de stoffen zonder formele grenswaarde.
- Gevaar en blootstelling per stof gecombineerd in de DOHSBase Compare-rangschikking, in plaats van in gescheiden silo’s.
In een risk-first-programma zijn voorspellingstools en een gecureerde normdatabase complementair, niet concurrerend: het model stelt voor, de normlaag maakt het voorstel actiegericht en controleerbaar. DOHSBase is gebouwd om die normlaag te zijn.
Veelgestelde vragen
Wat is de risk-first benadering van gevaarlijke stoffen? Het identificeren van een gevaarlijke stof of een type werk dat een beroepsziekte kan veroorzaken voordat werknemers ziek worden, en handelen naar die voorspelling. RIVM zette dit uiteen in briefrapport 2025-0133 (2026) als alternatief voor de disease-first benadering, waarbij de link met werk pas na ziekte wordt herkend.
Hoe verschilt risk-first van disease-first? Disease-first is reactief: de link werk-ziekte wordt na de schade gelegd, vaak via epidemiologie of gemelde gevallen. Risk-first is proactief: het voorspelt of een stof of taak ziekte kan veroorzaken en grijpt in voordat blootstelling schade aanricht.
Waarom heeft Nederland dit nodig? Naar schatting sterven jaarlijks 3.000 mensen in Nederland door blootstelling aan gevaarlijke stoffen op het werk ondanks bestaande regelgeving, grotendeels omdat er te weinig informatie is om op tijd in te grijpen. Risk-first wil dat informatiehiaat dichten voordat schade ontstaat.
Waar passen grenswaarden in een risk-first-methode? Een voorspelling moet ergens tegen worden afgezet. Grenswaarden, DNEL’s en kick-off waarden zijn de blootstellingsnormlaag die een gevaarvoorspelling omzet in een verdedigbare, controleerbare werkplekbeslissing. RIVM wijst methoden die gevaar- en blootstellingsdata over grote databases combineren aan als de meest belovende.
Tellen kick-off waarden als een risk-first-methode? Conceptueel wel. Op hazard banding gebaseerde kick-off waarden produceren een actiegerichte screeningsnorm uit de gevaarsindeling van een stof voordat er een grenswaarde bestaat, en dat is het risk-first-principe toegepast op stoffen zonder formele norm. De aanpak is peer-reviewed.
Verder lezen
- De validatie van de DOHSBase-methodiek — peer review en regelgevende erkenning
- Kick-off waarden: achtergrondartikel — de proactieve screeningsnorm voor stoffen zonder grenswaarde
- Een DNEL opzoeken en toepassen en DNEL vs OEL
- De DOHSBase-hiërarchie van grenswaarden
- Methods for early identification of new and emerging risks of chemicals (risk-first-approach) — RIVM briefrapport 2025-0133 (2026), DOI 10.21945/RIVM-2025-0133