Isocyanaten: grenswaarden in verschillende jurisdicties

Isocyanaten behoren tot de belangrijkste stofgroepen in de arbeidshygiene. Het zijn krachtige sensibilisatoren van de luchtwegen en wereldwijd een van de belangrijkste oorzaken van beroepsastma. Voor arbeidshygienisten is het navigeren door de verschillende grenswaarden voor isocyanaten in verschillende jurisdicties een terugkerende uitdaging. Dit artikel biedt een overzicht van het huidige landschap.

Inleiding: waarom isocyanaten aandacht vragen

Isocyanaten zijn reactieve chemicalien die veel worden gebruikt bij de productie van polyurethaanschuimen, coatings, lijmen en elastomeren. De meest voorkomende isocyanaten in arbeidssituaties zijn tolueendiisocyanaat (TDI), methyleendifenyldiisocyanaat (MDI) en hexamethyleendiisocyanaat (HDI).

Blootstelling aan isocyanaten kan ernstige sensibilisatie van de luchtwegen, beroepsastma en andere luchtwegeffecten veroorzaken bij zeer lage concentraties. Zodra een werknemer gesensibiliseerd is, kan deze reageren op concentraties ver onder de grenswaarde. Dit maakt adequate blootstellingsbeheersing essentieel en maakt de keuze van de juiste grenswaarde bijzonder belangrijk.

Europese classificatie

Onder CLP hebben 23 isocyanaatstoffen een geharmoniseerde classificatie (CLH) die sensibilisatie van de luchtwegen omvat (Resp. Sens. 1). Daarnaast is een aanzienlijk aantal isocyanaten bij ECHA aangemeld met zelfclassificaties voor sensibilisatie van de luchtwegen.

De EU heeft ook verplichte opleidingseisen ingevoerd voor het gebruik van diisocyanaten onder REACH Restrictie-vermelding 74, die in augustus 2023 van kracht werd. Deze restrictie geldt voor stoffen die diisocyanaten bevatten in concentraties boven 0,1% en vereist dat werknemers een specifieke opleiding voltooien voordat zij deze producten hanteren.

EU: bindende grenswaarde uit richtlijn 2024/869

Na een opinie van het ECHA Risk Assessment Committee (RAC) heeft de EU met richtlijn (EU) 2024/869 van 13 maart 2024 een bindende grenswaarde voor alle diisocyanaten als groep vastgesteld, in bijlage I van de agentiarichtlijn 98/24/EG: 6 µg NCO/m³ als 8-uursgemiddelde en 12 µg NCO/m³ voor kortstondige blootstelling, met de notatie sensibilisatie van huid en luchtwegen. Tot en met 31 december 2028 geldt een overgangswaarde van 10 µg NCO/m³ en 20 µg NCO/m³, vanwege de meetbaarheid en de tijd die met name toeleverende sectoren nodig hebben voor beheersmaatregelen. Lidstaten moesten de richtlijn uiterlijk op 9 april 2026 omzetten. In DOHSBase wordt de groepsgrenswaarde voor diisocyanaatmonomeren bijgehouden onder pseudo-CAS WGM-0312.

De grenswaarde is uitgedrukt als NCO (de reactieve isocyanaatgroep). Die groepsgewijze aanpak weerspiegelt het inzicht dat het gevaar voor sensibilisatie van de luchtwegen wordt bepaald door de NCO-functionele groep en niet door de specifieke moleculaire structuur van individuele diisocyanaten.

Nederland heeft de richtlijn omgezet in Stcrt. 2025, 37861. Sinds 9 april 2026 staat in bijlage XIII van de Arbeidsomstandighedenregeling een wettelijke grenswaarde voor diisocyanaten (gemeten als NCO) van 0,010 mg/m³ (TGG-8u) en 0,020 mg/m³ (TGG-15min); vanaf 1 januari 2029 wordt dat 0,006 mg/m³ en 0,012 mg/m³. De verlaging staat al in dezelfde publicatie.

Gezondheidsraad: di- en tri-isocyanaten

De Gezondheidsraad heeft op 28 november 2018 een gezondheidskundige advieswaarde voor di- en triisocyanaten uitgebracht: 0,1 µg NCO/m³. In DOHSBase wordt die advieswaarde bijgehouden onder pseudo-CAS WGM-0309.

Het advies omvat zowel diisocyanaten als triisocyanaten en heeft daarmee een bredere reikwijdte dan de EU-grenswaarde. Het is gezondheidskundig onderbouwd, zonder rekening te houden met technische of economische haalbaarheid. Omdat er voor sensibilisatie geen veilige drempel is aan te wijzen, is de waarde afgeleid op basis van risico: de commissie beperkt het extra risico op allergische luchtwegklachten tot 1%. De raad wijst er daarnaast op dat blootstelling via de huid kan bijdragen aan het ontstaan van die klachten.

De wettelijke grenswaarde ligt een factor 60 (vanaf 2029) tot 100 (nu) boven deze advieswaarde. Dat verschil is het gevolg van de haalbaarheidsafweging die bij een wettelijke grenswaarde wel en bij een gezondheidskundige advieswaarde niet wordt gemaakt.

UK HSE: alle isocyanaten als groep

De Britse Health and Safety Executive (HSE) hanteert de breedste aanpak en stelt een grenswaarde (WEL) vast voor alle isocyanaten als groep: 0,02 mg/m³ (8 uur) en 0,07 mg/m³ (15 minuten), met de notatie sensibiliserend (EH40/2005). In DOHSBase wordt dit bijgehouden onder pseudo-CAS WGM-0308.

De Britse WEL geldt voor alle isocyanaten, mono-, di- en tri-isocyanaten, uitgedrukt als NCO. Dit is de meest omvattende groepsdefinitie onder de jurisdicties die in DOHSBase worden behandeld. De Britse aanpak vereenvoudigt de nalevingsmonitoring: ongeacht welk specifiek isocyanaat op de werkplek aanwezig is, geldt dezelfde grenswaarde.

Hierarchie van grenswaarden: Nederland vs overig EU

Voor arbeidshygienisten die in Nederland werken, volgt de hierarchie van toepasselijke grenswaarden voor isocyanaten doorgaans deze volgorde:

1. Nederlandse wettelijke grenswaarde (bijlage XIII): de groepsgrenswaarde voor diisocyanaten (gemeten als NCO), sinds 9 april 2026 0,010 mg/m³ (TGG-8u), vanaf 1 januari 2029 0,006 mg/m³
2. Advieswaarde Gezondheidsraad (WGM-0309): de gezondheidskundige waarde van 0,1 µg NCO/m³ voor di- en tri-isocyanaten
3. EU-grenswaarde uit richtlijn 2024/869 (WGM-0312): in Nederland en België omgezet; voor andere lidstaten de bindende bovengrens voor de nationale grenswaarde
4. UK HSE WEL (WGM-0308): de Britse groepsgrenswaarde voor alle isocyanaten

De DOHSBase grenswaardhierarchie helpt gebruikers door deze complexiteit te navigeren door de meest relevante grenswaarde eerst te presenteren, terwijl alle beschikbare grenswaarden toegankelijk blijven voor vergelijking.

Voor isocyanaten die individuele stofspecifieke grenswaarden hebben (zoals TDI of MDI) hebben deze voorrang in de hierarchie. De groepsgrenswaarden (WGM-0308, WGM-0309, WGM-0312) dienen als terugvalwaarden voor isocyanaten die geen eigen stofspecifieke grenswaarde hebben, en als referentiepunten voor vergelijking.

België: wettelijke grenswaarde sinds juni 2026

België heeft met het koninklijk besluit van 25 mei 2026, verschenen in het Belgisch Staatsblad van 3 juni 2026, een wettelijke grenswaarde voor diisocyanaten in de Codex over het welzijn op het werk opgenomen. Dat is dezelfde waarde, met hetzelfde tijdpad, als de EU-grenswaarde en de Nederlandse wettelijke grenswaarde hierboven, uitgedrukt als NCO:

• 10 µg NCO/m³ als 8-uursgemiddelde en 20 µg NCO/m³ voor kortstondige blootstelling;
• vanaf 1 januari 2029 6 µg NCO/m³ en 12 µg NCO/m³.

Bron: FOD Werkgelegenheid. Wie een Belgische werkplek beoordeelt, toetst in de risicoanalyse chemische agentia dus aan deze wettelijke waarde. Hoe DOHSBase de Belgische Codex-waarden toont, staat op DOHSBase in België.

Praktische implicaties

Bij het beoordelen van isocyanaatblootstelling op de werkplek dienen arbeidshygienisten:

• De specifieke isocyana(a)t(en) te identificeren die aanwezig zijn en te controleren op stofspecifieke grenswaarden
• De groepsgrenswaarden te raadplegen wanneer geen stofspecifieke grenswaarde beschikbaar is
• De NCO-meetbenadering te overwegen aangezien groepsgrenswaarden als NCO worden uitgedrukt
• De grenswaardhierarchie te raadplegen om te begrijpen welke grenswaarde van toepassing is in uw jurisdictie

DOHSBase Online maakt dit proces eenvoudig door alle toepasselijke grenswaarden, zowel stofspecifiek als groepsgebaseerd, in een enkel overzicht te presenteren voor elke isocyanaatverbinding.

Bekijk isocyanaatgegevens in DOHSBase Online en lees meer over de grenswaardhierarchie in onze kennisbank.